ΛΑΡΗΤΕΣ, οι μικροί σπιτικοί Θεοί του Καβάφη και η ΚΡΙΣΗ του 200 μ.Χ. «εν μεγάλη ελληνική αποικία» (φαύλος κύκλος ή προοικονομία;)

Τα Βήματα, είναι ένα ποίημα που ο Καβάφης έγραψε πριν το 1911, ενώ το Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ. ανήκει στα ποιήματα που γράφτηκαν μετά το 1928. Όπως και σ’ άλλα «ιστορικά» του ποιήματα, τα δάνεια στοιχεία από την ιστορία, ασήμαντες λεπτομέρειες συνήθως ή και φανταστικές ιστορίες που επινοεί ο ίδιος ο ποιητής, είναι το πρόσχημα. Πίσω από τα «ιστορικά πρόσωπα και τα γεγονότα είναι κρυμμένοι οι υπαινιγμοί του ποιητή για την παρακμή της εποχής του, που τόσο μοιάζει με το σημερινό τέλμα  του πολιτισμού μας. Οι παραλληλισμοί είναι αναπόφευκτοι και τα συμπεράσματα για τη διαχρονικότητα «της ματαιότητας των μεγαλείων» ασφαλή. Η καβαφική ειρωνεία για τις αδιέξοδες προσπάθειες «αναδιαμόρφωσης», για τους επίδοξους «αναμορφωτές» και εξ επαγγέλματος σωτήρες με «υπεροψία και μέθη», έχει αποδέκτες με ονοματεπώνυμο σ’ όλες τις εποχές. Αφού και τότε, όπως και τώρα «για κάθε τι, για το παραμικρό ρωτούνε κι εξετάζουν κι ευθύς στο νου τους ριζικές μεταρρυθμίσεις βάζουν, με την απαίτησι να εκτελεστούν άνευ αναβολής»!.. Κι ο πόθος του ποιητή ευσεβής: «Ευτύχημα θα ήταν αν ποτέ δεν τους χρειαζόταν κανείς»!.. Και σήμερα, λοιπόν, που πάλι όπως τότε «τα πράγματα δεν βαίνουν κατ’ ευχήν», ας ακούσουμε τη σοφή ρήση του ποιητή: «Να μη βιαζόμεθα… Είναι επικίνδυνο πράγμα η βία. Τα πρόωρα μέτρα φέρνουν μεταμέλεια… Ας εκμεταλλευτούμε ό,τι μας έχει απομείνει κι ας προσπαθήσουμε και πάλι να τραβούμε εμπρός». Κι όχι, ξανά και πάλι, μ’ αδημονία προσμένοντας κι άλλες μεταρρυθμίσεις,  σε κάθε διάψευση να αναφωνούμε «και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους…» [ART by DANG Nguyen Dinh   ]




Σ’ εβένινο κρεβάτι στολισμένο
με κοραλλένιους αετούς, βαθιά κοιμάται
ο Νέρων — ασυνείδητος, ήσυχος, κ’ ευτυχής·
ακμαίος μες στην ευρωστία της σαρκός,
και στης νεότητος τ’ ωραίο σφρίγος.

Αλλά στην αίθουσα την αλαβάστρινη που κλείνει
των Aηνοβάρβων το αρχαίο λαράριο
τι ανήσυχοι που είν’ οι Λάρητές του.
Τρέμουν οι σπιτικοί μικροί θεοί,
και προσπαθούν τ’ ασήμαντά των σώματα να κρύψουν.
Γιατί άκουσαν μια απαίσια βοή,
θανάσιμη βοή την σκάλα ν’ ανεβαίνει,
βήματα σιδερένια που τραντάζουν τα σκαλιά.
Και λιγοθυμισμένοι τώρα οι άθλιοι Λάρητες,
μέσα στο βάθος του λαράριου χώνονται,
ο ένας τον άλλονα σκουντά και σκουντουφλά,
ο ένας μικρός θεός πάνω στον άλλον πέφτει
γιατί κατάλαβαν τι είδος βοή είναι τούτη, 
τάνοιωσαν πια τα βήματα των Εριννύων. 
(Κ. Π.Καβάφης, ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ, από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)
* Λάρητες: Θεότητες των Ρωμαίων, προστάτες της
υπαίθρου, των δρόμων, του σπιτιού και της οικογένειας

Εουτζένιο Μοντάλε: «Διαβάζοντας Καβάφη» (σε μετάφραση του Νάσου Βαγενά)

Ενώ ο Νέρων κοιμάται ήσυχος και ακμαίος
μέσα στο εξαίσιο σφρίγος της ομορφιάς του
οι μικροί του Λάρητες που έχουν ακούσει
τη βοή των Ερινύων εγκαταλείπουν τρομαγμένοι
το λαράριο. Πώς και πότε θα ξυπνήσει;
Έτσι μίλησε ο Ποιητής.
Εγώ μονάρχης του τίποτα, ούτε του ίδιου μου
εαυτού, χωρίς τη θαλπωρή του εβένου
με την ψυχρή θωπεία μιας λάμπας πετρελαίου
ακούω κι εγώ ήχους από πέδιλα
ή βήματα, όμως μικροσκοπικά.
Δεν αφυπνίζομαι. Έχω ξυπνήσει
από ώρα και δεν περιμένω άλλη φρίκη
πέρα από την καθημερινή.
Ούτε έχω να διατάξω κάποιον δούλο
να μου κόψει τις φλέβες. Τίποτε δεν με ταράζει. Ακούω
το τρέξιμο ενός ποντικού. Παγίδες
δεν είχα στην κατοχή μου ποτέ.

Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ. ~

Ότι τα πράγματα δεν βαίνουν κατ’ ευχήν στην Aποικία
δεν μέν’ η ελαχίστη αμφιβολία,
και μ’ όλο που οπωσούν τραβούμ’ εμπρός,
ίσως, καθώς νομίζουν ουκ ολίγοι, να έφθασε ο καιρός
να φέρουμε Πολιτικό Aναμορφωτή.

Όμως το πρόσκομμα κ’ η δυσκολία
είναι που κάμνουνε μια ιστορία
μεγάλη κάθε πράγμα οι Aναμορφωταί
αυτοί. (Ευτύχημα θα ήταν αν ποτέ
δεν τους χρειάζονταν κανείς.) Για κάθε τι,
για το παραμικρό ρωτούνε κ’ εξετάζουν,
κ’ ευθύς στον νου τους ριζικές μεταρρυθμίσεις βάζουν,
με την απαίτησι να εκτελεσθούν άνευ αναβολής.

Έχουνε και μια κλίσι στες θυσίες.
Παραιτηθείτε από την κτήσιν σας εκείνη·
η κατοχή σας είν’ επισφαλής:
η τέτοιες κτήσεις ακριβώς βλάπτουν τες Aποικίες.
Παραιτηθείτε από την πρόσοδον αυτή,
κι από την άλληνα την συναφή,
κι από την τρίτη τούτην: ως συνέπεια φυσική·
είναι μεν ουσιώδεις, αλλά τί να γίνει;
σας δημιουργούν μια επιβλαβή ευθύνη.

Κι όσο στον έλεγχό τους προχωρούνε,
βρίσκουν και βρίσκουν περιττά, και να παυθούν ζητούνε·
πράγματα που όμως δύσκολα τα καταργεί κανείς.

Κι όταν, με το καλό, τελειώσουνε την εργασία,
κι ορίσαντες και περικόψαντες το παν λεπτομερώς,
απέλθουν, παίρνοντας και την δικαία μισθοδοσία,
να δούμε τι απομένει πια, μετά
τόση δεινότητα χειρουργική.—

Ίσως δεν έφθασεν ακόμη ο καιρός.
Να μη βιαζόμεθα· είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία.
Τα πρόωρα μέτρα φέρνουν μεταμέλεια.
Έχει άτοπα πολλά, βεβαίως και δυστυχώς, η Aποικία.
Όμως υπάρχει τι το ανθρώπινον χωρίς ατέλεια;
Και τέλος πάντων, να, τραβούμ’ εμπρός

(Κ. Π.Καβάφης, ΕΝ ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΠΟΙΚΙΑ 200 π.Χ, από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ:
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης καταπιάνεται συχνά στα ποιήματά του με πρόσωπα εξουσίας, και κυρίως μ’ εκείνα που αποτυγχάνουν να φανούν αντάξια του ρόλου που αναλαμβάνουν. Ο Νέρωνας, εν προκειμένω, αποτέλεσε ένα από τα πρόσωπα εξουσίας που έφτασαν στην υπερβολή, αφού επέτρεψε στη μεθυστική δύναμη της απόλυτης δύναμης να τον διαφθείρει ολοκληρωτικά. Η πρώτη στροφή του ποιήματος ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ συνθέτει το πλαίσιο της ευδαιμονίας του πλούσιου και ισχυρού νεαρού ηγεμόνα. Η πλήρης ασυνειδησία, η ησυχία και η ευτυχία του Νέρωνα, που τονίζονται με έμφαση από τον ποιητή, διαταράσσουν την ηθική τάξη και το αίσθημα δικαίου. Πώς είναι δυνατόν ένας στυγνός δολοφόνος να απολαμβάνει τέτοια έξοχη εσωτερική ηρεμία, τη στιγμή που τον βαρύνουν τόσα και τέτοια εγκλήματα; Σας θυμίζει τίποτα;
Η γαλήνη του Νέρωνα δεν πρόκειται να διαρκέσει πολύ κι ο αδίστακτος ηγεμόνας δεν πρόκειται να μείνει για καιρό ατιμώρητος. Ήδη στην αίθουσα που φυλάσσονταν οι σπιτικοί θεοί, οι Λαρήτες (Lares familiares), έχει αρχίσει να επικρατεί μεγάλη ανησυχία. Στο «λαράριο», όπως ονομαζόταν ο χώρος όπου ήταν στημένα τα ειδώλια των μικρών σπιτικών θεών, έχει γίνει αισθητός ο ερχομός μιας απείρως ανώτερης δύναμης, απ’ την οποία κανείς θνητός δεν μπορεί να διαφύγει.

Οι Λαρήτες τρέμουν και πανικοβάλλονται, πέφτουν ο ένας πάνω στον άλλο στην προσπάθειά τους να κρυφτούν όσο πιο βαθιά στο λαράριο μπορούν, θέλοντας έτσι να αποφύγουν τη θέα των τιμωρών Θεαινών. Η εξαίσιας θεατρικότητας παρουσίασης του ερχομού των Ερινυών, που αποκτά την πραγματική διάσταση της σημασίας της μέσα από τις πανικόβλητες αντιδράσεις των μικρών θεών, φανερώνει το μέγεθος της τιμωρίας που περιμένει τον Νέρωνα. Η αδίστακτη μητροκτονία κι η δολοφονία τόσων άλλων ανθρώπων δεν πρόκειται να περάσει χωρίς μιας ανάλογης σκληρότητας τιμωρία. Αυτή, λοιπόν, τη θανάσιμη βοή της επερχόμενης τιμωρίας έχουν ακούσει οι Λαρήτες∙ αυτά τα σιδερένια βήματα που τραντάζουν τα σκαλιά και υπόσχονται αποκατάσταση της δικαιοσύνης, άκουσαν και τρέμουν λιποθυμισμένοι από το φόβο τους οι ασήμαντοι μικροί θεοί. Οι Λαρήτες ένιωσαν και κατάλαβαν τον ερχομό των Ερινυών∙ οι Λαρήτες ξέρουν πως τίποτα και κανείς δεν μπορεί πια να γλιτώσει τον Νέρωνα από τη δίκαιη τιμωρία των εγκλημάτων του. Ο Σεφέρης στο Επι Ασπαλάθων οραματίστηκε με το δικό του τρόπο την αμείλικτη τιμωρία των άδικων τυράννων… 

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις